Τα τελευταία χρόνια, μαθητές και γονείς βιώνουν έντονη πίεση γύρω από τις εξετάσεις, τους βαθμούς και την εισαγωγή στην ανώτερη και ανώτατη εκπαίδευση. Η επιτυχία συχνά ταυτίζεται με έναν αριθμό σε ένα απολυτήριο ή με την απόκτηση ενός πανεπιστημιακού τίτλου. Το εύλογο όμως ερώτημα είναι το εξής: Μας προετοιμάζει το σημερινό εκπαιδευτικό σύστημα ουσιαστικά για τη ζωή ή μόνο για τις εξετάσεις;

Ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, μελετητές της κοινωνίας είχαν προειδοποιήσει ότι ένα σύστημα εκπαίδευσης που στηρίζεται σχεδόν αποκλειστικά στην αποστήθιση και στην εξεταστική επίδοση οδηγεί, αργά ή γρήγορα, σε κοινωνικά και επαγγελματικά αδιέξοδα. Σήμερα, έναν αιώνα μετά, πολλές από αυτές τις επισημάνσεις επιβεβαιώνονται και στη δική μας πραγματικότητα.

Όταν η εκπαίδευση γίνεται μόνο εξεταστική

Όταν η σχολική πορεία οργανώνεται κυρίως γύρω από την ύλη, τους βαθμούς και τις εξετάσεις, τότε παρατηρούνται ορισμένες σοβαρές συνέπειες:

Οι μαθητές μαθαίνουν να αποδίδουν σε διαγωνίσματα, αλλά όχι απαραίτητα να σκέφτονται κριτικά, να συνεργάζονται και να επιλύουν προβλήματα. Η δημιουργικότητα και η πρωτοβουλία συχνά περιορίζονται. Η επιτυχία παρουσιάζεται ως ένας στενός δρόμος, με αποτέλεσμα να αυξάνεται το άγχος και ο φόβος της αποτυχίας. Πολλοί νέοι αποκτούν τίτλους σπουδών, χωρίς όμως πάντα να διαθέτουν τις δεξιότητες που ζητά η σύγχρονη αγορά εργασίας.

Το αποτέλεσμα είναι συχνά νέοι άνθρωποι με υψηλές προσδοκίες, αλλά με αβεβαιότητα, ανασφάλεια και απογοήτευση απέναντι στο επαγγελματικό τους μέλλον.

Η περίπτωση της Κύπρου

Η Κύπρος, ως νέο κράτος, επένδυσε συστηματικά στην εκπαίδευση κυρίως από τη δεκαετία του 1990 και μετά. Ενισχύθηκε μαζικά η φοίτηση στην τριτοβάθμια εκπαίδευση και καλλιεργήθηκε έντονα η αντίληψη ότι η πανεπιστημιακή πορεία αποτελεί σχεδόν μονόδρομο για την επαγγελματική επιτυχία.

Σήμερα αρχίζουμε να βλέπουμε τις συνέπειες αυτής της πορείας: υπερπροσφορά πτυχιούχων σε ορισμένους κλάδους, κορεσμός επαγγελμάτων, δυσκολία απορρόφησης στην αγορά εργασίας, οικονομική εξάρτηση των νέων από την οικογένεια μέχρι και μετά τα τριάντα έτη, αλλά και έντονη ψυχολογική πίεση.

Οι σπουδές παραμένουν σημαντικές και απαραίτητες. Δεν αποτελούν όμως από μόνες τους εγγύηση επαγγελματικής αποκατάστασης, όταν δεν συνοδεύονται από ρεαλιστικό προσανατολισμό και ουσιαστικές δεξιότητες.

Δεν είναι όλοι για το ίδιο μονοπάτι

Η κοινωνία χρειάζεται επιστήμονες, αλλά χρειάζεται το ίδιο τεχνικούς, επαγγελματίες, δημιουργούς, ανθρώπους με πρακτική σκέψη και επιχειρηματική αντίληψη. Δεν είναι όλοι οι μαθητές φτιαγμένοι για ακαδημαϊκή πορεία και αυτό δεν αποτελεί αδυναμία.

Η επιτυχία στη ζωή δεν μετριέται μόνο με πτυχία. Μετριέται με ικανότητα προσαρμογής, υπευθυνότητα, κοινωνικές δεξιότητες, ψυχική ανθεκτικότητα και επαγγελματική επάρκεια.

Τι μπορούν να κάνουν μαθητές και γονείς

Οι μαθητές χρειάζεται να καλλιεργούν στόχους βασισμένους στις πραγματικές τους κλίμακες ικανοτήτων και ενδιαφερόντων, να γνωρίζουν ότι υπάρχουν πολλαπλές διαδρομές επιτυχίας και να αναπτύσσουν δεξιότητες ζωής πέρα από τη σχολική ύλη.

Οι γονείς καλούνται να στηρίζουν το παιδί ως ολοκληρωμένη προσωπικότητα και όχι μόνο ως μαθητή εξετάσεων. Να αποφεύγουν τη σύγκριση, να μην ταυτίζουν την αξία του παιδιού με τον βαθμό και να είναι ανοιχτοί σε διαφορετικές μορφές εκπαίδευσης και επαγγελματικής πορείας, όταν αυτές ταιριάζουν καλύτερα στο παιδί.

Τι μπορεί να αλλάξει στην πράξη

Η σύγχρονη εκπαίδευση είναι ανάγκη να προσαρμοστεί στις πραγματικές ανάγκες των μαθητών και της κοινωνίας. Ορισμένες βασικές κατευθύνσεις αλλαγής είναι οι εξής:

Πρώτον, μεγαλύτερη έμφαση στις δεξιότητες ζωής: κριτική σκέψη, συνεργασία, επικοινωνία, διαχείριση άγχους και επίλυση προβλημάτων.

Δεύτερον, ουσιαστικός και έγκαιρος επαγγελματικός προσανατολισμός ήδη από το Γυμνάσιο, με βιωματική προσέγγιση, επαφή με επαγγέλματα και πραγματικά δεδομένα της αγοράς εργασίας.

Τρίτον, αναβάθμιση και κοινωνική ισοτίμηση της τεχνικής και επαγγελματικής εκπαίδευσης, ώστε να μην θεωρείται δεύτερη επιλογή, αλλά ισότιμη και αξιόπιστη διαδρομή.

Τέταρτον, μείωση της μονοδιάστατης πίεσης στους βαθμούς και ενίσχυση της ψυχοκοινωνικής στήριξης των μαθητών.

Πέμπτον, ουσιαστική συνεργασία ανάμεσα σε σχολείο και οικογένεια, με κοινή γραμμή, ειλικρίνεια και ρεαλιστικές προσδοκίες.

Οι εξετάσεις είναι ένα χρήσιμο εργαλείο αξιολόγησης. Δεν είναι όμως ο σκοπός της εκπαίδευσης ούτε ο μοναδικός δρόμος προς την επιτυχία. Το σχολείο οφείλει να προετοιμάζει τους νέους όχι μόνο για την επόμενη δοκιμασία, αλλά κυρίως για τη ζωή.

Η πραγματική παιδεία διαμορφώνει ανθρώπους με κρίση, αντοχή, ευθύνη και προσαρμοστικότητα. Και αυτή είναι η βάση για ένα υγιές μέλλον, τόσο για τους ίδιους όσο και για την κοινωνία συνολικά.